Op het oog een wat vreemde titel, want w.s. bent u er gisteren nog langs gereden en stonden alle woningen nog even overeind als de dagen ervoor. Waar het om gaat, hoop ik met dit artikel duidelijk te maken. Briefschrijvers van Buurtkrant Terbregge attendeerden ons er op dat er in artikelen regelmatig oud- Terbregge wordt genoemd, maar dat oud-Terbregge niet bestaat. Het is allemaal Terbregge, of u nu in de Kwekerijstraat woont of aan de Nico van der Valkweg, aan het Walstroplein of de Abraham van den Boshof, aan de Wurft of aan het Kees Lagendaalpad. En de briefschrijvers hebben gelijk, want al deze straten liggen in het buurtschap Terbregge en de mensen die daar wonen, zijn dus allen Terbreggenaren. De juiste grenzen van Terbregge zijn niet concreet aan te geven. Terbregge was altijd een deel van Hillegersberg, een buurtschap, dus nooit een concrete gemeente of dorp. Hillegersberg was tot de annexatie in 1941 door Rotterdam een vrij grote stad. De grenzen liepen van de Heulbrug (Schiekade/Walenburgerweg) tot de grens met Bergschenhoek en in het zuiden tot de grens met Kralingen, ongeveer ter hoogte van het Lagelandsepad. De huidige CBS-wijkindeling (64) geeft een indicatie van de huidige grenzen: de Rotte ten noorden en de spoorbaan als zuidgrens. De historische commissie Terbregge geeft een royalere indeling: de bovenste grens is ten noorden van de Terbregse Rechter Rottekade (van het sluisje tot de grens met Bergschenhoek), zuidelijk tot en met de Hoofdweg en oostelijk het tracé van de verlengde A16, westelijk de A20. Het is dus duidelijk dat de meningen kunnen verschillen over wat wel of niet tot Terbregge behoort, maar als je er woont, ben je Terbreggenaar.
Spontaan
De naam Nieuw-Terbregge (van de nieuwbouwwijk westelijk van de Terbregseweg) is spontaan tot stand gekomen. Wellicht was het beter geweest om deze wijk Terbregge-West te noemen of Terbregge-Manna naar de historische gebeurtenis die in dat gebied aan het eind van de Tweede Wereldoorlog heeft plaats gevonden. Dan had het al bestaande gedeelte van Terbregge Terbregge-Oost genoemd kunnen worden, maar dat is dus nooit gebeurd. Daarom wordt dat gebied maar al te makkelijk oud-Terbregge genoemd en dat is onjuist. Want wat is er nu zo oud aan dat gebied? De straten en de wegen zijn na de inpoldering van de Ommoordse Polder in 1875 nieuw aangelegd, zoals de Terbregseweg, de Ommoordseweg, de Spiegelnisserweg en de Hoofdweg. De meeste bebouwing dateert pas vanaf de jaren dertig uit de vorige eeuw en andere woningen uit de vijftiger jaren. De Wurft stamt uit begin jaren tachtig. Aan de beide Rottekades staan nu nieuwbouwwoningen die de afgelopen decennia zijn gebouwd, dus niet echt oud.
Oud-Terbregge is dus een geografische aanduiding die het gebied aangeeft van Terbregge oostelijk van Nieuw-Terbregge. In Terbregge hebben we meer van deze aanduidingen die ontstaan zijn in de volksmond, net zoals iedere Rotterdammer de Koopgoot zegt in plaats van Beurstraverse. In Terbregge kennen we de Kromme Hang, het gedeelte van de Bergse Linker Rottekade tussen Terbregseweg en de ingang van het Blok. Het Blok is de benaming van de arbeiderswoningen die in twee fasen in de eerste helft van de vorige eeuw zijn gebouwd. Ook kennen we de Zestienhuizen, het rijtje woningen aan de Terbregse Rechter Rottekade tussen huisnummer 270 en 300, het laatste huis voor de grens met het buurtschap Rotte van Bergschenhoek. Het buurtje met alle kleine huizen (nou ja, klein kunnen we de meeste tegenwoordig echt niet meer noemen) aan de Terbregse Rechter Rottekade tussen molen en sluisje wordt ook wel het Dijkie genoemd. Wellicht kent u nog meer van deze aanduidingen.
Oud-Terbregge
Verschillende wijken in Rotterdam kennen een historisch gedeelte, zoals oud-Hillegersberg, oud-Overschie of oud-Delfshaven. Dat zijn echt historische kernen met gebouwen die soms wel enkele eeuwen oud zijn. Kent Terbregge dan zo’n gedeelte niet? Nee. Het echt oude Terbregge, ontstaan rond de 14e eeuw is ontstaan rond de brug. Dat werd een plek waar mensen op elkaar wachtten, een kleine verzamelplaats. Bij die brug is al vroeg een herberg bekend. We komen deze in ieder geval tegen uit documenten uit 1645 toen de eerste ophaalbrug werd gebouwd. Besprekingen over de bouw vonden plaats in de herberg van Cornelis Corneliszoon Kerckhoff. Later werd deze Cornelis de eerste brugwachter. Aannemelijk mag zijn dat deze herberg stond op de plaats waar nu het restaurant de Prins van Terbregge is. Op die plek heeft eeuwen lang, tot 1939 de brug gelegen, eerst een constructie van boomstammen, later een houten boogbrug, vanaf 1645 een houten ophaalbrug. De eerste smeedijzeren brug werd gebouwd in 1888. Een pijler daarvan stortte in 1936 in en een nieuwe brug werd geopend op 5 augustus 1939. Rond de brug ontstond bedrijvigheid; de route naar de Hillegondakerk, het Kerkenpad liep vanaf de brug, linksaf de Rechter Rottekade en via het jaagpad langs de Rotte, door een klaphek voorbij de molen naar het sluisje en vandaar via de Streksingel naar Hillegersberg. Dat stukje zou het beste als oud-Terbregge kunnen worden getypeerd, maar is dat nu zo oud? Het huidige restaurant dateert uit het begin van de vorige eeuw, de coöperatie uit 1906, het eerste lokaal van de Christelijke school uit 1898. Alle woningen zijn zelfs nog van recenter datum. De brug ligt al lang niet meer op de oude plek en de huidige brug dateert uit 2005. Alleen de molen is veel ouder en wel uit 1776. Daarvoor heeft daar ook een molen gestaan, maar deze is bij een brand verloren gegaan. We laten het er dan ook maar bij. De discussie al nog wel voortduren en ik denk dat we ons niet zo druk moeten maken hoe je het noemt. Het belangrijkste is immers dat je er met plezier woont, of dat nu in Terbregge is, in oud-Terbregge, op de Landjes, in het Blok of aan de Kromme Hang.
Nieuw Terbregge
Maar we begonnen dit artikel met de kop Nieuw-Terbregge bestaat niet meer en dat is wel juist. Aan het eind van de negentiende tot en met het begin van de twintigste eeuw is er een wijk geweest met de naam Nieuw-Terbregge. Deze lag ongeveer op de plek waar nu Nieuw Kralingen wordt gebouwd. In het magazine van de historische commissie Ter Brugge van september 2021 stond het volgende geschreven:
Bij de inpoldering van de Ommoordse Polder kwam ook grond beschikbaar ten zuiden/oosten van de Rotte. Dit bleek goede tuinbouwgrond. Daar vestigden zich verschillende warmoeziers (tuinders). Zij gingen daar ook wonen: er ontstond een nieuw buurtschap. Dit werd Nieuw-Terbregge genoemd. De verklaring kan zijn dat de De Nieuw-Terbregscheweg aan twee kanten ontsluiting had op het al bestaande (oud-)Terbregge: aan de westkant via de Terbregschekade aan de Linker Rottekade en aan de oostkant via de Spiegelnisserweg op de Terbregseweg.
Het begin van dit buurtschap is dus geweest na de droogmaking, midden jaren zeventig in de 19e eeuw. In een artikel in het Rotterdamsch Nieuwsblad van 10 december 1927, waar later in dit artikel nog uit wordt geciteerd, wordt gesproken over een winkelierster die na vijftig jaar uit haar woning moet. Daarom gaan we uit van de start van het buurtschap in ca. 1875.
Nieuw-Terbregge was gelegen aan het westelijk eind van de Spiegelnisserweg. Deze weg was noordelijk van de Tocht van Terbregge gelegen. Zuidelijk daarvan had je de Veenweg (nu nog) en deze vormt de zuidelijke begrenzing van het terrein van het postsorteercentrum. De Spiegelnisserweg ging over in de Nieuw-Terbregscheweg (op enkele kaarten begint de Nieuw-Terbregscheweg al direct na de spoorwegovergang bij de Spiegelnisserweg) en kwam via een haakse bocht met een brug over de boezem uit op de Terbregschekade, welke weer aansloot op de Linker Rottekade. Aan de weg stonden eenvoudige huisjes. Het was zeker geen Molenlaankwartier, maar de mensen die er woonden, zorgden er wel voor dat hun omgeving schoon en netjes was.
Het buurtschap verdwijnt
In verband met de uitbreiding van begraafplaats Crooswijk heeft de gemeente Rotterdam (door een grenswijziging uit 1904 viel Nieuw-Terbregge niet meer onder Hillegersberg, maar maakte deel uit van Rotterdam) besloten het buurtschap daarvoor op te offeren.
Als u geïnteresseerd bent in het volledige artikel, sturen wij u graag via de mail een pdf-bestand toe van deze uitgave van Ter Brugge (mail naar histbb@gmail.com).